„Autokefalia i jej przypadek ukraiński” o. archimandryty Cyryla (Howoruna)

W czas burzliwych dyskusji o autokefalii dla Kościoła prawosławnego na Ukrainie często gubi się rozumienie kontekstu historycznego instytucji autokefalii w Prawosławiu. Zapomina się, że autokefalia – to pewna forma funkcjonowania Kościołów Lokalnych, której charakter zmieniał się w trakcie procesu historycznego. Jedynie uwzględniając to można zrozumieć kwestię ukraińskiej autokefalii oraz przebieg obecnych dyskusji o niej.

Niezwykle ciekawą analizę ewolucji instytucji autokefalii w historii Kościoła prawosławnego dokonał o. archimandryta Cyryl (Howorun) w swoim artykule „Autokefalia i jej przypadek ukraiński”, będącym rozdziałem jego książki „Rusztowania Kościoła”, która ukazala się w języku angielskim („Scaffolds of the Church. Towards Poststructural Ecclesiology”) w 2017 r. Ukraiński teolog ukazuje ten proces ewolucji autokefalii w kontekście stosunków między Kościołem a państwem, podkreśla, że poczynając od IV-V w. „Wszystkie następne autokefalie powstawały jako skutek procesów politycznych, a nie kościelnych”. Jest to bardzo ważne wlaśnie w kontekście autokefalii ukraińskiej, w dyskusji o której podnoszony jest ahistoryczny argument, że nadanie autokefalii nie może mieć kontekstu politycznego, gdy od ponad półtora tysiąca lat wszystkie autokefalie są następstwem właśnie procesów politycznych.

Warto przybliżyć postać samego ojca archimandryty. Ojciec archimandryta Cyryl (Howorun) – jest jednym z najwybitniejszych współczesnych ukraińskich teologów prawosławnych. Ma w swoim dorobku kilka książek oraz ponad 200 innych publikacji w językach angielskim, białoruskim, chińskim, fińskim, francuskim, greckim, holenderskim, niemieckim, portugalskim, rumuńskim, serbskim, szwedzkim, rosyjskim, ukraińskim i włoskim. Był wykładowcą teologii w wielu uczelniach: Moskiewskim Seminarium Duchownym (2002-2005), Moskiewskiej Akademii Duchownej (2003-2007), Kijowskiej Akademii Duchownej (2007-2012), Uniwersytecie Narodowym „Akademia Kijowsko-Mohylańska” (2015-2016), Uniwersytecie Yale, USA (2012-2014), Sankt Ignatius Theological Academy, Stockholm (2014-2015). Obecnie jest Assistant Professor w Loyola Marymount University in Los Angeles. Ojciec archimandryta pełnił też ważne funkcje w strukturach cerkiewnych: był przewodniczącym Oddziału Zewnętrznych Stosunków Kościelnych Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego w jurysdykcji Patriarchatu Moskiewskiego (2008–2009), pierwszym zastępcą przewodniczącego Komitetu Edukacyjnego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (2009-2012), prorektorem Ogólnocerkiewnych Studiów Doktoranckich i Habilitacyjnych św. Cyryla i Metodego Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego (2011-2012),

Już na początku swojego artykułu „Autokefalia i jej przypadek ukraiński” o. archimandryta podkreśla, że „chociaż mówimy o autokefalii w odniesieniu do różnych okresów historycznych, za każdym razem było to specyficzne zjawisko, podobne do swoich poprzednich iteracji jedynie nominalnie. Kościół za każdym razem odkrywał autokefalię na nowo”. Badacz wskazuje na trzy różne okresy w ewolucji instytucji autokefalii.

Pierwszy okres – to okres wczesnochrześcijański. Jak podkreślona o. Cyryl: „Idea autokefalii pojawiła się wraz z pierwszymi wspólnotami chrześcijańskimi. Wspólnoty apostolskie były faktycznie autokefalicznymi […]. Autokefalia czyniła wszystkie wspólnoty równoprawnymi”.

Drugie pojmowanie autokefalii kształtowało się w IV-V w. w „procesie rozbudowy Kościoła oraz zespolenia go z Imperium Rzymskim”. Wtedy „Mniej uprzywilejowane wspólnoty stały się zależne od bardziej uprzywilejowanych i w taki sposób utraciły autokefalię. Niezależność zachowały jedynie niektóre uprzywilejowane wspólnoty […]. Wspólnoty te znajdowały się w ośrodkach administracyjnych Imperium Rzymskiego […]. A wreszcie autokefalicznymi pozostały jedynie te wspólnoty, w oparciu o które powstał system patriarchatów (w epoce Soboru Chalcedońskiego, 451 rok)”.

Tutaj teolog podkreśla transformację samej instytucji autokefalii: „W ten sposób nastąpiła pierwsza transformacja autokefalii – od naturalnego stanu każdej wspólnoty do zjawiska elitarnego, przez które określane było miejsce danej wspólnoty w strukturach hierarchicznych upaństwowionego Kościoła. Autokefalia ze zjawiska czysto kościelnego stała się zjawiskiem kościelno-politycznym, i od tego czasu zawsze takim pozostała. Jej zasady określane były przez logikę polityki i regulowane przez prawa Imperium”. Zwraca też uwagę na bardzo ważny aspekt: „Wszystkie następne autokefalie powstawały jako skutek procesów politycznych, a nie kościelnych”.

W ciekawy sposób charakteryzuje instytucję autokefalii tej epoki: „Autokefalia miała jednocześnie wpływ na modele relacji między Kościołem a państwem, a także między państwami. Z instytucji występującej wewnątrz Cesarstwa stała się ona instytucją, która zaczęła regulować relacje Imperium Rzymskiego (Bizantyjskiego) z jego sąsiadami. Autokefalia stała się narzędziem dyplomacji. Nastąpiło to już w średniowieczu. Model relacji autokefalicznego Kościoła Bizancjum […] z innymi Kościołami autokefalicznymi poza jego granicami odzwierciedlał logikę i zasady stosunków międzynarodowych”.

Niezwykle interesującym jest stwierdzenie, że w średniowieczu autokefalia stała się atrybutem państw, które chciały stać się imperiami oraz chciały imitować Konstantynopol i Cesarstwo Bizantyjskie oraz przyjmowały „tożsamość zapożyczoną”. Oto cytat:: „od końca pierwszego tysiąclecia do połowy drugiego autokefalia przekształciła się w czynnik politycznej tożsamości państw. Była to tożsamość zapożyczona. Jej pierwotnym źródłem był Konstantynopol jako stolica jedynego prawowitego chrześcijańskiego imperium w tym czasie […]. Autokefalia przekształciła się w narzędzie «transferu imperium» – translatio imperii”.

Trzeci okres ewolucji instytucji autokefalii – to okres nowożytny. Jak pisze ojciec Cyryl: „Paradygmat autokefalii znacząco zmienił się w czasach nowożytnych. W pierwszej połowie XIX wieku w światowym Prawosławiu przetoczyła się nowa fala ruchów autokefalicznych. […] W XIX wieku zaczęły powstawać nowe państwa prawosławne […]. Podstawą ich tożsamości stał się naród, a motywem – walka z imperiami, które niewoliły naród. Nowe państwa narodowe zmieniły też logikę autokefalii – przynajmniej dla tych Kościołów, które wyłoniły się z imperiów. O ile średniowieczne autokefalie pomagały imperiom powstawać, to autokefalie czasów nowożytnych negowały te imperia”.

Ukraiński teolog podkreśla w swoim artykule: „Nowa narodowa państwowość wymagała nowej interpretacji autokefalii. Wymagała ona także autokefalii – właśnie w takiej nowej interpretacji. Idea narodu stała się podstawą nowej tożsamości narodów prawosławnych na Bałkanach, a idea autokefalii – podstawą gruntownej reorganizacji Kościoła w tym właśnie regionie”. Zwraca on uwagę, że „Autokefalia pozostawała atrybutem państwowości […]. Nie posiadając Kościoła autokefalicznego, nowe państwa prawosławne na Bałkanach nie uważały się za wystarczająco suwerenne”.

Pod koniec artykułu ojciec archimandryta zauważa, że „Autokefalia czasów nowożytnych została więc na nowo odkryta i stała się narzędziem deimperializacji i dekolonizacji. U podstaw każdej narodowej autokefalii w XIX i na początku XX wieku było pragnienie ucieczki od imperium”. Niezwykle ważną w kontekście ukraińskich dyskusji o autokefalii jest konstatacja o. Cyryla (Howoruna): „Autokefalia także i obecnie pozostaje częścią projektów neoimperialnych. Neosowieckie neoimperium wykorzystuje ten czynnik (na wszelkie sposoby blokując ukraińską autokefalię) w celu zachowania i rozwoju samego siebie. Tymczasem Ukraina poprzez autokefalię stara się wydostać się spod wpływów imperium”. Kończąc artykuł autor zauważa, że w przypadku autokefalii ukraińskiej „W gruncie rzeczy chodzi o długotrwały konflikt pomiędzy dwoma paradygmatami autokefalii – średniowiecznym i współczesnym. Większość Kościołów prawosławnych rozwiązała ten konflikt na swoją korzyść jeszcze sto lat temu. Na Ukrainie trwa on nawet w epoce ponowoczesnej”.

Fragmenty artykułu o. archimandryty Cyryla (Howoruna) „Autokefalia i jej przypadek ukraiński” cytuję w moim tłumaczeniu na język polski.

Mam nadzieję, że wkrótce ukaże się polskie tłumaczenie całego artykułu o. archimandryty Cyryla (Howoruna).

Tekst artykułu o. archimandryty Cyryla (Howoruna) jest dostępny na stronach:

- w języku ukraińskim: 

https://www.linkedin.com/pulse/%D0%B0%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BB%D1%96%D1%8F-%D1%82%D0%B0-%D1%97%D1%97-%D1%83%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%97%D0%BD%D1%81%D1%8C%D0%BA%D0%B8%D0%B9-%D0%B2%D0%B8%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BA-cyril-hovorun-1

- w języku bułgarskim: 

https://www.academia.edu/36537682/%D0%9A%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BB%D0%BB_%D0%93%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D1%80%D1%83%D0%BD_%D0%90%D0%B2%D1%82%D0%BE%D0%BA%D0%B5%D1%84%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%8F%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B9%D0%BD%D0%B0_%D1%89%D0%B5_%D0%B1%D1%8A%D0%B4%D0%B5_%D0%BA%D1%80%D0%B0%D1%8F%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BD%D0%B5%D0%BE%D0%B8%D0%BC%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F

Źródło fotografii: ukrainian.voanews.com